Łukasz Radulski

Dlaczego Białystok odzyskał niepodległość 19 lutego? Historia bardziej złożona, niż się wydaje

Nie 11 listopada, a 19 lutego 1919 roku – to data, która dla Białegostoku oznaczała faktyczne odzyskanie niepodległości. O tym, dlaczego stało się to kilka miesięcy później niż w centralnej Polsce, opowiadał na antenie Radia Jard Łukasz Radulski, kierownik Ośrodka Badań Historii Wojskowej w Muzeum Wojska w Białymstoku.

Wszystko zaczęło się w 1915 roku

Aby zrozumieć sytuację Białegostoku, trzeba cofnąć się do 1915 roku. Wówczas Niemcy i Austro-Węgry wyparły wojska rosyjskie z terenów tzw. Królestwa Kongresowego i ustanowiły własną administrację okupacyjną. Front I wojny światowej przesunął się daleko na wschód i przez kolejne lata sytuacja w regionie była uzależniona od decyzji państw centralnych.

W lutym 1918 roku podpisano tzw. pokój brzeski, na mocy którego Niemcy uznały niepodległość Ukrainy. Jednocześnie ich wojska wkroczyły na jej terytorium, chcąc zabezpieczyć własne interesy – także gospodarcze. Trwała blokada Niemiec, szerzył się głód, a wschód miał stać się zapleczem surowcowym.

Choć 11 listopada 1918 roku na zachodzie podpisano zawieszenie broni, na wschodzie sytuacja była znacznie bardziej skomplikowana. Państwa alianckie wymagały od Niemiec utrzymania pozycji do czasu dalszych ustaleń. Tymczasem morale armii niemieckiej spadało, a chaos organizacyjny narastał.

Białystok jako kluczowy punkt na mapie

Przełomowe znaczenie miała linia kolejowa prowadząca z Kijowa przez Kowel, Brześć nad Bugiem, Białystok, Grajewo i Ełk. To właśnie nią Niemcy chcieli wycofywać swoje wojska z ogromnych obszarów zajmowanych na wschodzie – od Rygi aż po Rostów nad Donem.

Władze odrodzonej Rzeczypospolitej nie zgodziły się na przemarsz niemieckich transportów przez centralną Polskę. W grę wchodziło nawet pół miliona żołnierzy pod bronią. Ostatecznie, w ramach porozumień zawartych pod koniec listopada 1918 roku w Kownie, ustalono, że transporty będą mogły przejeżdżać przez Białostocczyznę.

To rozwiązanie miało kluczowe znaczenie. Dla Niemców Białystok był strategicznym węzłem komunikacyjnym. Dla Polaków – miejscem, w którym należało zachować ostrożność i uniknąć bezpośredniej konfrontacji.

Listopadowa próba i lutowy finał

W listopadzie 1918 roku w Białymstoku doszło do próby rozbrojenia niemieckiego garnizonu przez miejscowych gimnazjalistów. Choć epizod ten bywa dziś określany jako symboliczne odzyskanie niepodległości, sytuacja szybko została opanowana przez niemieckie dowództwo.

Formalne przekazanie miasta w polskie ręce nastąpiło dopiero kilka miesięcy później. Ostatni niemiecki transport wojskowy odjechał 19 lutego 1919 roku. Tego samego dnia wojska polskie wkroczyły do miasta. Oficjalne powitanie odbyło się 22 lutego – właśnie na Rynku Kościuszki, w miejscu, gdzie dziś stoi pomnik Józefa Piłsudskiego.

Co istotne, już kilka dni wcześniej – 14 lutego 1919 roku – pod mostami koło Grodna doszło do jednego z pierwszych starć polsko-bolszewickich. Wojna polsko-bolszewicka rozpoczęła się praktycznie równolegle z procesem przejmowania kontroli nad wschodnimi terenami.

Czy późniejsza data była korzystna?

Zdaniem historyków trudno jednoznacznie ocenić, czy opóźnione odzyskanie niepodległości było dla Białegostoku korzystne. Gdyby Polska nie zgodziła się na kompromis w sprawie transportów, mogło dojść do próby siłowego przebicia się wojsk niemieckich przez centralne ziemie kraju. To z kolei mogłoby zagrozić dopiero odbudowującej się państwowości.

Historia pokazuje, że decyzje podjęte wówczas były efektem politycznego realizmu i kalkulacji ryzyka.

Wykłady i uroczystości rocznicowe

Z okazji rocznicy odzyskania niepodległości przez Białystok Muzeum Wojska w Białymstoku zaprasza na specjalne wykłady Łukasza Radulskiego, podczas których będzie można zobaczyć archiwalne mapy i lepiej zrozumieć, dlaczego właśnie to miasto odegrało tak ważną rolę w wydarzeniach przełomu 1918 i 1919 roku.

Zaplanowano również oficjalne miejskie uroczystości – m.in. na cmentarzu wojskowym oraz na Rynku Kościuszki.

Rocznica 19 lutego to dobra okazja, by przypomnieć, że droga Białegostoku do niepodległości była nie tylko dłuższa, ale też znacznie bardziej skomplikowana, niż mogłoby się wydawać.